Wśród głównych powodów tych zjawisk podawano takie czynniki, jak różnice w środowisku przyrodniczym, cechy rasowe i narodowe, religia, kultura i brak wiedzy elit o tym, jakie rozwiązania należy stosować, by odnieść sukces. Daron Acemoglu, ekonomista z MIT, i James Robinson, ekonomista z Uniwersytetu Harvarda, w swojej książce „Dlaczego narody przegrywają" obalają te mity i stawiają tezę, że za sukces lub klęskę gospodarczą państwa odpowiada przede wszystkim to, jakiego rodzaju instytucje regulują funkcjonowanie społeczeństw. Jeśli instytucje te mają cechy wyzyskujące, czyli dbają o to, by wąska grupa społeczna (czy to feudałowie, czy to czerwona nomenklatura, czy to struktury mafijne) bogaciła się kosztem reszty narodu, to prowadzi z czasem do gospodarczej ruiny. Jeśli instytucje społeczne mają charakter włączający, czyli pozwalają na awans ludziom biedniejszym, ale zdolnym i wartościowym, to kraj może rozkwitnąć. Opisują oni, jak Anglia budowała swoją drogę do potęgi (i jakie znaczenie dla tego procesu miała tzw. chwalebna rewolucja z 1688 r.), jak na drogę do sukcesu wkroczyły angielskie kolonie w Ameryce i Australia, ale również jak Botswanie udało się stać oazą stabilności i relatywnego dobrobytu na tle reszty Afryki. Pokazują oni również, jak instytucje kolonialne przyczyniły się do podkopania szans rozwojowych wielu państw Trzeciego Świata i jak nowe, często dyktatorskie i komunizujące władze tych krajów pogłębiły chaos społeczny i gospodarczy.